De spreidingswet uitgelegd
Het is een onderwerp dat veel losmaakt in Nederland en het is een van de meest besproken wetten van de afgelopen jaren: de spreidingswet. Na jaren van politiek gesteggel trad de wet in 2024 in werking, maar nog steeds voldoen de meeste gemeenten niet aan hun opvangtaak.
Hoe kwam deze wet tot stand? Wat staat er precies in? En waarom is de uitvoering ervan zo lastig?
Eerst even in het kort, wat is die spreidingswet?
De spreidingswet moet ervoor zorgen dat de opvang van asielzoekers eerlijker over Nederland wordt verdeeld. Nederland heeft structureel een tekort aan opvangplaatsen voor het aantal mensen dat hier naartoe komt en asiel aanvraagt. Dat tekort speelt bij het aanmeldcentrum in Ter Apel en bij (nood)opvangplekken door heel Nederland.
Na aanmelding in Ter Apel zou een asielzoeker in afwachting van het asielproces moeten doorstromen naar een opvanglocatie ergens anders in het land. Dat gaat vaak niet, omdat die opvanglocaties vol zitten. Plekken daar worden voor een groot deel bezet gehouden door statushouders (asielzoekers die mogen blijven), omdat die op hun beurt weer niet kunnen doorstromen naar een woning vanwege de problemen op de huizenmarkt.
Ook loopt het aantal openstaande asielaanvragen en de duur van het asielproces al jaren op. Asielzoekers blijven daarom langer dan voorheen afhankelijk van de asielopvang, wat leidt tot vollere azc's.
Daarnaast bleef de instroom de afgelopen jaren relatief hoog, vaak hoger dan het aantal asielaanvragen dat de IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) naar eigen zeggen jaarlijks kon verwerken.
De doorstroom in de asielketen moet beter, vindt de politiek in Den Haag. Zo moeten er meer opvangplekken komen en moeten asielzoekers eerlijker verdeeld worden over het land. Nu zijn er gemeenten die relatief veel asielzoekers opvangen, terwijl andere juist helemaal geen opvang bieden.
Door de spreidingswet moeten alle gemeenten helpen bij de opvang van asielzoekers. Het doel is om opvangproblemen en overvolle opvanglocaties te voorkomen.
Zoals gezegd had de totstandkoming van de spreidingswet veel voeten in de aarde. Zo zag dat proces eruit:
In 2022 nemen de problemen in het aanmeldcentrum in Ter Apel toe door een groot tekort aan opvangplekken. Hoewel gemeenten vrijwillig opvang kunnen bieden, doen veel gemeenten weinig of niets.
Hoe groot de problemen zijn blijkt die zomer, als asielzoekers noodgedwongen buiten slapen op het grasveld in Ter Apel door een gebrek aan opvangplekken.
Het leidt tot veel kritiek en is voor het kabinet aanleiding om een oplossing te zoeken.
Kabinet-Rutte IV kondigt maatregelen aan om het aantal asielzoekers te beperken en de verdeling van asielzoekers beter te regelen.
Eric van der Burg (VVD) is op dat moment staatssecretaris voor Asiel en Migratie en bedenkt de spreidingswet.
Er zijn twijfels over de uitvoerbaarheid van de spreidingswet en ook komt er kritiek op het dwingende karakter ervan.
Toch stemt een meerderheid van de Tweede Kamer op 3 oktober 2023 vóór de spreidingswet.
Een paar maanden later neemt ook de Eerste Kamer de spreidingswet aan. Op 1 februari 2024 gaat de wet officieel in.
Het nieuwe Kabinet-Schoof wil de spreidingswet weer intrekken. Dit leidt tot onzekerheid en terughoudendheid bij gemeenten om opvang te regelen.
Gemeenten die zich juist wel aan de spreidingswet houden, geven aan steun te missen vanuit Den Haag.
Het lukt kabinet-Schoof uiteindelijk niet om de spreidingswet weer in te trekken. In juni 2025 valt het kabinet, nadat de PVV zich terugtrekt uit het kabinet vanwege onvrede over het asielbeleid.
Kabinet-Jetten, dat inmiddels aan de macht is, wil de spreidingswet wel vasthouden en vindt dat handhaving daarbij hoort.
Op verschillende plekken in Nederland volgen protesten tegen asielopvang en de spreidingswet, waarbij sommige demonstraties uit de hand lopen.
Zoals hier in Loosdrecht, waar relschoppers brandstichten bij een noodopvang voor asielzoekers.
Er volgen ook demonstraties vóór de komst van asielzoekers.
Zoals hier in Utrecht, waar duizenden mensen zich uitspreken tegen het geweld bij anti-azc-protesten.
Inmiddels is de spreidingswet al 2,5 jaar van kracht maar door politiek gesteggel is van handhaving van die wet weinig terechtgekomen.
Het aantal opvangplekken voor asielzoekers is de afgelopen jaren toegenomen, maar de gemiddelde grootte van die opvangplaatsen is juist afgenomen.
Het COA, de overheidsorganisatie die verantwoordelijk is voor de opvang van asielzoekers, koos vroeger vooral voor grote opvanglocaties. Na protesten van gemeenten is dat beleid aangepast en wordt nu ingezet op een mix van grote en kleine locaties.
Inmiddels is er voornamelijk noodopvang bijgekomen. In tegenstelling tot reguliere opvang zijn die opvanglocaties tijdelijk en met minder voorzieningen.
Vaak is noodopvang gevestigd in panden die leegstaan, zoals kantoren, sporthallen of hotels. Het COA sluit in dat geval contracten af met eigenaren, die tijdelijk en vaak veel duurder zijn dan reguliere opvang.
Dit is de verdeling van benodigde opvangplaatsen per provincie. Voor 1 juli 2027 moeten alle provincies samen 88.000 opvangplaatsen regelen. Hoe meer inwoners en welvarender, hoe meer opvangplekken de provincie moet realiseren.
Op dit moment zijn er iets meer dan 50.000 opvangplaatsen beschikbaar.
Op Groningen en Flevoland na, voldoen de provincies nog niet aan het aantal opvangplekken dat van hen wordt verwacht op basis van de spreidingswet.
De verdeling van opvangplekken begint bij de provincie, maar wordt uiteindelijk ingevuld door gemeenten. Daarbij mogen gemeenten binnen een provincie onderling schuiven met hun opgave.
Als de ene gemeente meer plekken realiseert dan die eigenlijk zou moeten, kan een andere gemeente daardoor minder opvang regelen. Ze mogen hier onderling deals over sluiten.
Provincies moeten er samen met gemeenten uit zien te komen. Een provincie kan als geheel aan de opgave voldoen, maar de verdeling kan scheef zijn als sommige gemeenten meer opvang bieden dan andere.
Kijk mee naar de verdeling per gemeente. Daarbij geldt wederom: hoe groter en welvarender een gemeente is, hoe meer opvangplekken die gemeente moet realiseren.
Veel gemeenten voldoen nog niet aan die spreidingswet, blijkt uit een telling van het ministerie eind mei 2026.
Een gemeente die niet voldoet, heeft nog geen locaties die voldoen aan de spreidingswet.
Toch zeggen de meeste gemeenten de spreidingswet te willen uitvoeren. Dat blijkt uit een analyse van de eerste 212 coalitieakkoorden na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026. Drie maanden na de verkiezingen is bijna twee derde van de nieuwe gemeentebesturen rond.
Slechts elf gemeenten zeggen zich te willen verzetten tegen de verplichte opvang van asielzoekers.
Om gemeenten aan de spreidingswet te houden, is een stappenplan met meerdere fases opgesteld.
We zitten nu in fase 2. Na de zomer worden de eerste acties en deadlines afgesproken met gemeenten die nu geen opvang hebben.
Built with Shorthand