Nu het front in Oekraïne vastzit, is graan het doelwit

Graan is het nieuwste doelwit in de uitputtingsoorlog tussen Rusland en Oekraïne. Beide partijen bestoken elkaars schepen en havens die graan exporteren met raketten en drones.

Het is geen toeval dat dat gebeurt op het moment dat het oogstseizoen is. Voor Oekraïne is het stilvallen van de graanindustrie rampzalig. 'De graanschuur van de wereld' is economisch sterk afhankelijk van de export.

Bovendien: voedsel dat wereldwijd nodig is, zit nu vast in Oekraïne. De alternatieve routes die het land voor het graan heeft, bieden namelijk ook geen uitkomst.

Russische aanvallen op de haven van Odesa en vrachtschepen in de Zwarte Zee zijn aan de orde van de dag. Het past in de trend waarbij de landen elkaar steeds meer economisch willen raken.

Nu in de bloedige strijd aan het front amper nog terrein op elkaar wordt veroverd, verschuift de oorlog. Over en weer zijn energiecentrales, raffinaderijen, distributiecentra en nu dus de graansector doelwitten geworden.

Oekraïne voert ook aanvallen uit op Rusland. Dit is een van de grootste havens van het land, in Novorossiejsk.

Twee grote opslaglocaties voor graan zijn na Oekraïense aanvallen uitgeschakeld.

In eerste instantie is schade aan de graansector vooral voor de beide landen zelf problematisch, gezien de economische afhankelijkheid. Daarnaast kan die graanstrijd ook wereldwijd gevolgen hebben: een kwart van de wereldhandel is afkomstig uit Oekraïne en Rusland.

Dat die sector zo groot is in de regio heeft onder meer te maken met de grondsoort in het gebied rond de Zwarte Zee. Die zwarte grondlaag vol humus, tsjornozem genoemd, is uiterst geschikt voor landbouw.

Bovendien is het klimaat er gunstig voor graanteelt: nat tijdens het groeiseizoen en droog tijdens de oogst. Op de langgerekte, vlakke akkers is vervolgens gemakkelijk machinaal te oogsten.

Eenmaal geoogst, gaat het graan naar havens aan de Zwarte Zee.

Dit is een aantal van die grote havens. Allemaal zijn ze aangevallen.

Vanuit die havens varen vrachtschepen normaliter met hun graan richting de Bosporus, een smalle Turkse zeestraat.

Zoals gezegd gaat het graan uit de regio rond de Zwarte Zee naar de hele wereld. Hier zie je waar in het geval van Oekraïne het meeste graan naartoe gaat.

Voor de oorlog ging 90 procent van de Oekraïense graanexport via zee. Nu nog maar nauwelijks.

Veel rederijen vermijden het oorlogsgebied, zeker nadat recentelijk het graanschip Golden Leo werd aangevallen door Rusland. Tien bemanningsleden werden gedood en het schip zonk.

Vooral van en naar een grote Oekraïense haven, die van Odesa, nam het scheepverkeer drastisch af.

Al die aanvallen hebben grote gevolgen voor de boeren rond de Zwarte Zee. Opslagsilo's zijn overvol en in zowel Oekraïne als Rusland kunnen ze hun oogsten niet kwijt.

Nu de Zwarte Zee geen optie meer is, zoekt men in Oekraïne naarstig naar alternatieve routes. Bijvoorbeeld via de Donau.

Op de grens tussen Oekraïne en Roemenië ligt Izmajil. Hier wordt graan op rivierschepen geladen.

Via de rivier de Donau kan het graan alsnog naar de Zwarte Zee. Dan komt het in een Roemeense haven terecht. Bijvoorbeeld in Sulina.

Of het gaat vanaf Izmajil via Roemeense rivieren naar de haven van Constanța. Ook hier valt Rusland soms aan, met zeedrones of vanuit de lucht. Maar omdat Roemenië lid is van de NAVO zijn aanvallen minder intensief.

Tijdens de oorlog werd Constanța een belangrijke doorvoerlocatie voor Oekraïense producten. Maar ook die route heeft zo zijn beperkingen.

Door de droogte daalde het waterpeil in de Donau de afgelopen weken, zoals in veel Europese rivieren. Transportschepen met graan hebben daar last van en kunnen minder lading meenemen.

Graan kan ook via de weg of over het spoor worden vervoerd, maar ál het graan zo vervoeren is onmogelijk. Wat normaal in honderden gigantische vrachtschepen gaat, past onmogelijk in de andere vervoermiddelen:

Zou je alles bijvoorbeeld per vrachtwagen willen exporteren, dan ga je ruim over de miljoen vrachtauto's heen.

In 2022, toen Rusland de grootschalige oorlog tegen Oekraïne begon, ontstond ook een graancrisis. Toen werd een graandeal gesloten waarin werd opgenomen dat graanschepen niet aangevallen zouden worden.

Nu is de kans op een deal klein, een Oekraïens voorstel liep op niets uit. Gezien de vastgelopen oorlog om terrein zijn beide landen erbij gebaat de ander economisch te verzwakken. Voor Oekraïne geldt dat als het alternatieve routes voor het graan inzet, Rusland die ook aanvalt.

Begin augustus werd bijvoorbeeld een cruciale spoorbrug bij Odesa richting Oekraïense Donau-havens aangevallen en half augustus waren de haven en het station van Izmajil doelwit.

Komt het graan niet weg, dan heeft dat grote gevolgen. Zonder inkomen kunnen Oekraïense boeren volgend jaar minder gewassen inzaaien. Dat draagt bij aan mogelijke tekorten op de wereldmarkt en daarmee aan verder stijgende voedselprijzen en honger.