De meme-oorlog

De afgelopen twee weken zwegen de wapens, maar op sociale media ging de oorlog tussen de VS en Iran door. Met name het Iraanse regime maakt zijn vijanden dagelijks belachelijk met memes.

Dat zijn lollig bedoelde video's of plaatjes met bijvoorbeeld verwijzingen naar films of games. Ze zijn gemaakt om massaal te worden gedeeld.

Propaganda is van alle tijden en tegenwoordig spelen memes daarbij een grote rol. Het maken van zo'n afbeelding of filmpje is een fluitje van een cent dankzij de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI). Een paar woorden intikken, op enter drukken en je hebt zo een spotprent gemaakt.

Deze met AI gegenereerde foto van Trump en Netanyahu op een ezelskar werd door de Iraanse ambassade in Tunesië gedeeld op X.

En op deze zie je de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken gefotoshopt als grijnzende klantenservicemedewerker.

In deze AI-video steekt Iran de draak met Trumps blokkade van Iraanse havens. De muziek verwijst naar de jaren 80-klassieker Voyage, voyage.

In Iraanse propaganda worden de leiders van Amerika en Israël weggezet als incompetent. "Netanyahu en Trump worden afgeschilderd als zwak, boos, chaotisch en vaak ook als geïsoleerd. De memes volgen een simpele verhaallijn, zijn kort en moeten Iraanse veerkracht uitstralen."

Dat zegt de Britse cybercriminoloog Tine Munk, die expert is op het gebied van oorlogsvoering met memes. Hoe meer humor en herkenning die bevat en hoe deelbaarder die is, des te beter die volgens haar werkt. Dat verklaart waarom Iran gretig gebruikmaakt van AI-Lego:

In deze video wordt Trumps aanval op Iran geframed als afleidingsmanoeuvre voor het Epstein-schandaal. Er is een verwijzing naar het bloedbad op een Iraanse school, zeer waarschijnlijk door een Amerikaanse raketaanval.

Ook de AI-plaatjes die Trump heeft gedeeld van hemzelf als Jezus, en de ruzie met de paus, worden erbij gehaald.

Iran speelt in op bestaande sentimenten en vergroot die uit. Denk aan de impopulariteit van de oorlog, de vrees voor verder oplopende olieprijzen en de spanningen tussen Trump en Europese leiders. "Daarom zijn wij er in het Westen er ook vatbaar voor", zegt de Franse historicus en propaganda-onderzoeker Etienne Augé.

Tijdens de bombardementen op Iran deelde het Witte Huis ook gretig memes. Daarin probeerde de VS uit te stralen dat Iran de oorlog verliest, maar dan in een andere stijl dan die van de tegenstander.

De VS gaat voor spektakel, zoals in Hollywoodfilms en games. Echte beelden van luchtaanvallen worden gecombineerd met die van strikes met bowlen of fragmenten uit actiefilms en games.

"Geweld wordt neergezet als iets schoons, en als een precisieaanval. Een beetje zoals punten scoren in een game", zegt Munk.

Tactische overwinningen, zoals het torpederen van een Iraans marineschip, zijn aaneengeregen in flitsende filmpjes. De suggestie wordt gewekt dat de oorlog op deze manier makkelijk te winnen is. Het Iraanse regime en leger zijn weliswaar verzwakt door alle aanvallen, maar ze zijn niet verslagen. Iran heeft laten zien dat het de wereldeconomie kan gijzelen door de Straat van Hormuz te blokkeren.

De Amerikaanse memes lijken vooral gericht op de MAGA-achterban van president Trump. Daarom zijn ze volgens experts minder effectief voor het Europese publiek, waar Iran wel op in lijkt te spelen.

In vergelijking met Iran en de VS treedt Israël minder op de voorgrond in deze meme-oorlog. Het Israëlische leger liet tot aan de wapenstilstand met Iran en Libanon op sociale media vooral propagandabeelden van luchtaanvallen op Hezbollah en Iran zien. "Ze zijn voorzichtiger om humor te gebruiken, want het kan na Gaza ook tegen ze worden gebruikt", zegt Augé.

Toch is het leger van Israël op Instagram wel degelijk actief met memes:

De "chatgroep verlaten" staat hier gelijk aan de liquidatie van kopstukken van Hamas, Hezbollah en het Iraanse regime. De dag waarop ze de chatgroep hebben verlaten is de datum van hun dood.

"Deze video slaat terug op bekende digitale formats en humor, maar de toon is meer gecontroleerd", zegt Munk. "Israël wil succes en legitimiteit uitdragen en zet minder in op satire."

De grote vraag is nu: hoe effectief is al deze propaganda? Sommige video's zijn miljoenen keren bekeken, maar het is lastig om vast te stellen welk effect de beelden hebben. "Uit eerder onderzoek is wel duidelijk geworden dat humor een belangrijk wapen is in een oorlog", zegt Augé.

Hij benadrukt dat AI met name voor Iran een ongekende kans biedt om voor weinig geld gelikte propagandafilmpjes te maken. De populariteit van met name de Lego-video's is volgens hem opvallend. "Hoewel mensen in het Westen het Iraanse regime niet steunen, waarderen veel mensen de humor. Dat heb ik bij eerdere oorlogen nooit zo gezien. Toen werd propaganda van de tegenstander genegeerd of belachelijk gemaakt."

Volgens Munk moet de effectiviteit van oorlogsvoering met memes niet worden onderschat. "Omdat deze formats wereldwijd worden begrepen zonder dat er vertaling nodig is en ze makkelijk rondgaan zijn memes zeer effectief bij het vormen van hoe mensen naar iets kijken."