De machtige Rijn sijpelt naar de zee

De Rijn heeft het zwaar. Van Zwitserland tot Nederland, er stroomt maar weinig water door de rivier. En het laagste punt is nog niet bereikt. Landen kijken gespannen toe terwijl de natuur, de industrie en boeren en tuinders worstelen met de gevolgen van de droogte in Europa.

De problemen van de Rijn zijn de problemen van Nederland. Als delta zijn we de laatste halte van het Alpenwater. Als die lading uitblijft, plukken wij daar als 'afvoerputje' de zure vruchten van.

Dit verhaal gaat over een van de droogste Rijnjaren ooit gemeten. We nemen je mee van de bron tot de zee:

Dat past in een trend die niet los te zien is van klimaatverandering. Door de opwarming van de aarde valt meer neerslag in de vorm van regen, die sneller wegspoelt dan smeltende sneeuw. En wat er aan sneeuw valt, smelt al vroeger in het jaar, waardoor de Rijn later minder wordt gevoed.

Ook gletsjers verliezen snel ijsmassa: een gemiddelde gletsjer in de Alpen raakt jaarlijks meer dan een meter ijsdikte kwijt. Nergens ter wereld gaat dat zo snel. Wat we nu zien, gaat dus vaker voorkomen.

Hoogleraar berg-hydrologie Walter Immerzeel van de Universiteit Utrecht:

"Ik denk dat aan het einde van de eeuw een heel groot deel van de gletsjers in de Alpen is verdwenen. Als je puur kijkt naar de aantallen: het zijn er nu nog zo'n 3200. Als je het klimaat met 2 graden opwarmt, zijn er dan nog maar 269 over. In het extreme geval dat we de 4 graden opwarming aantikken, zijn er nog maar 20 over."

Landen dicht bij de Alpen zullen direct merken dat er minder water is, naarmate meer gletsjers verdwijnen.

Hydrometeoroloog Verkade:

"In eerste instantie zie je bij Basel een heel redelijk verloop en daar waar het normaal gesproken weer toe zou nemen, zie je dat het in 2026 stagneert en afneemt."

De Zwitsers zijn bijzonder zuinig op hun Rijnwater, omdat ze ontzettend veel energie halen uit hun waterkrachtcentrales. Dus voor hun energieprijzen zijn ze erg afhankelijk van wat er in de bergen gebeurt. Dit soort voorjaarspieken komen Zwitserland erg slecht uit.

Duitsland: drukke wateren, ondiepe gronden

Ook Duitsland, vooral het zuiden, wekt energie op met de Rijn. Verderop zijn met name de Duitse industrie en handel erg afhankelijk van de rivier.

Daarbij is niet alleen de waterafvoer van de Rijn van belang, maar zeker ook de waterstanden. Op sommige punten is het zo ondiep, dat als de waterafvoer te ver terugloopt, de rivier gewoon droogvalt.

Deze zomer knijpt met name de binnenvaart hem behoorlijk: blijft het peil zakken, dan wordt het op sommige plekken simpelweg onmogelijk om er nog te varen.

Het zou kunnen dat de Rijn bij Kaub wordt 'gesplitst'. Van Kaub naar Nederland blijft varen mogelijk. En ook tussen Kaub en Basel. Maar de hele Rijn afvaren gaat dan niet meer.

Hieronder zie je hoe droog het bij Kaub nu is, ten opzichte van andere jaren.

Juist bij Kaub is de Rijn heel druk. Aan het Duitse deel van de rivier ligt één van de meest geïndustrialiseerde delen van Europa: het Ruhrgebied. Dat heeft een grote watervraag en een nog grotere behoefte aan ruimte op de rivier.

Dan kom je aan bij de plek in Nederland die je wellicht kent van de aardrijkskundeles: Lobith, waar de Rijn Nederland binnenkomt. Eigenlijk is dat bij Spijk, dat ligt op een steenworp afstand.

Maar het meetpunt bij Lobith is één van de bekendste van Rijkswaterstaat.

Ook Nederland heeft dus nogal wat belang bij een volle Rijn. Maar keiharde regels over hoe het schaarse rivierwater wordt verdeeld voordat het in Nederland is, zijn er eigenlijk niet.

Reden voor de Unie van Waterschappen om op te roepen tot stevigere Europese regelgeving. Want zonder goede regels, is het niet uitgesloten dat Nederland als laatste Rijnland in de problemen komt door menselijk ingrijpen in het eerste stuk.

Voorzitter Jeroen Haan van de Unie van Waterschappen:

"We zien dat de meest extreme scenario’s met betrekking tot klimaatverandering vaak al eerder dan voor mogelijk werd gehouden realiteit zijn. Dit maakt dat we niet altijd en overal meer kunnen blijven doen wat we deden en er aanvullende maatregelen nodig zullen zijn. Zeker op het gebied van waterverdeling. Het moet snel ook, want we worden ingehaald door de klimaatverandering."

Maar het is niet dat de waterproblemen langs de Rijn nu al tot grote conflicten leiden met andere landen. Hoewel er geen verdragen zijn waarin precieze hoeveelheden water worden verdeeld, is er een constant gesprek gaande met andere landen in het stroomgebied.

Dat gebeurt in een commissie met daarin naast Nederland, Duitsland en Zwitserland ook Frankrijk, Luxemburg, Wallonië, Liechtenstein, Oostenrijk en de Europese Commissie aan tafel. Niet héél snel, maar wel gezamenlijk.

Waterverdeling

En tot slot heeft de Rijn nog uitdagingen in Nederland, want ook daar voedt de Rijn andere rivieren en hebben verschillende delen van het land verschillende belangen bij de waterverdeling.

Belangrijk zijn de lijstjes voor sectoren die bij waterschaarste voorrang krijgen. Het belangrijkste in die volgorde is het voorkomen van onomkeerbare natuurschade en problemen met de dijken.

Daarna komt de beschikbaarheid van drinkwater en energie. En als laatste zijn pas de industrie, landbouw en scheepvaart aan de beurt. Rijkswaterstaat zit daar bovenop.

De uitdagingen die de Rijn heeft totdat hij bij Nederland binnen komt stromen zijn talrijk, en ook in Nederland hebben we er onze handen vol aan. De problemen zullen alleen maar groter worden, omdat het klimaat blijft veranderen en de rivier daarmee ook. De droogte neemt toe in intensiteit en de frequentie baart zorgen, ook onder experts die het dossier al tientallen jaren volgen.

Colofon

Redactie Sven Schaap
Data Semina Ajrović
Ontwerp Eveline Hoogenboom